Μπορεί μια παράσταση να ανταγωνιστεί το scrolling; Οι παραστατικές τέχνες στην εποχή της υπερδιέγερσης.

Πόσα δευτερόλεπτα χρειάζονται για να αποφασίσουμε αν κάτι μας ενδιαφέρει; Μερικές φορές λιγότερα από δέκα. Μια εικόνα, ένας ήχος, μια φράση, ένα πρόσωπο στην οθόνη. Αν δεν μας κρατήσει, προχωράμε στο επόμενο. Και μετά στο επόμενο. Και στο επόμενο.

Έχουμε συνηθίσει να καταναλώνουμε εικόνες με έναν ρυθμό, που πριν από μερικά χρόνια θα έμοιαζε αδιανόητος. Τα σύντομα βίντεο των social media δεν μας ζητούν να παραμείνουμε. Μας ζητούν να επιλέγουμε συνεχώς. Να προσπερνάμε, να αναζητούμε, να ξαναπροσπερνάμε.

Και κάπου απέναντι από αυτή την αδιάκοπη κίνηση βρίσκονται οι παραστατικές τέχνες.

Ένας θεατής κάθεται σε μια θέση, τα φώτα χαμηλώνουν, η σκηνή φωτίζεται. Και ξαφνικά του ζητείται κάτι που η καθημερινότητά του σπάνια απαιτεί: να μείνει.

Να μείνει για μία, δύο ή και τρεις ώρες μέσα στην ίδια ιστορία. Να μην έχει τη δυνατότητα να προσπεράσει μια δύσκολη σκηνή. Να μην επιλέξει άλλο περιεχόμενο επειδή βαρέθηκε. Να ακολουθήσει έναν ρυθμό που δεν καθορίζει ο ίδιος.

Και, ίσως, αυτή να είναι μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα οι παραστατικές τέχνες.

Η αλλαγή του θεατή

Η αλλαγή αυτή δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος έπαψε να ενδιαφέρεται για το θέατρο, τον χορό ή τη μουσική, αλλά εντοπίζεται στον τρόπο με τον οποίο έχει μάθει να προσλαμβάνει την πληροφορία.

Η συνεχής εναλλαγή εικόνων δημιουργεί μια διαφορετική σχέση με την προσοχή. Έχουμε μάθει να περιμένουμε το επόμενο ερέθισμα πριν καν ολοκληρωθεί το προηγούμενο. Η σιωπή μπορεί να μοιάζει μεγάλη. Μια αργή σκηνή μπορεί να μοιάζει υπερβολικά αργή στα μάτια μας. Μια παράσταση που χρειάζεται χρόνο για να «χτιστεί» ίσως να απαιτεί από τον θεατή περισσότερη υπομονή απ' όση έχει συνηθίσει να διαθέτει.

Κι όμως, ίσως ακριβώς εδώ να βρίσκεται η δύναμη των παραστατικών τεχνών.

Η τέχνη δεν χρειάζεται απαραίτητα να κερδίσει στην ταχύτητα

Αν μια παράσταση προσπαθήσει να μιμηθεί το TikTok, πιθανότατα θα χάσει.

Δεν χρειάζεται να έχει συνεχείς ανατροπές, γρήγορες εναλλαγές και αδιάκοπα ερεθίσματα για να κρατήσει το ενδιαφέρον μας. Η αξία της μπορεί να βρίσκεται ακριβώς στο αντίθετο: στο ότι μας επιτρέπει να επιβραδύνουμε.

Σε μια εποχή όπου η προσοχή μας διεκδικείται συνεχώς, το να καθίσουμε σε μια σκοτεινή αίθουσα και να παρακολουθήσουμε έναν άνθρωπο να μιλάει, να κινείται ή ακόμη και να σιωπά μπορεί να αποτελεί σχεδόν μια πράξη αντίστασης. Η παράσταση δεν μας ζητά απλώς να κοιτάξουμε. Μας ζητά να είμαστε παρόντες.

Η σιωπή δεν είναι κενό

Πιθανόν να έχουμε αρχίσει να φοβόμαστε υπερβολικά τη σιωπή. Στην οθόνη, αν δεν συμβαίνει κάτι, μπορούμε να φύγουμε. Στη σκηνή, όμως, μια παύση μπορεί να είναι το σημαντικότερο μέρος μιας σκηνής. Ένα βλέμμα μπορεί να διαρκέσει περισσότερο απ' όσο θα επέτρεπε ένα βίντεο στα social media. Μια επαναλαμβανόμενη κίνηση μπορεί να μην οδηγεί πουθενά «γρήγορα», αλλά να δημιουργεί σταδιακά ένα συναίσθημα.

Οι παραστατικές τέχνες δεν είναι απαραίτητα ένας αγώνας για το ποιος θα κερδίσει την προσοχή μας. Μπορεί να είναι ένας τρόπος να ξαναμάθουμε να δίνουμε προσοχή. Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο.

Από την κατανάλωση στη συμμετοχή

Υπάρχει, επίσης, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στο να καταναλώνουμε περιεχόμενο και στο να βιώνουμε μια παράσταση. Στο scrolling μπορούμε να είμαστε σχεδόν αόρατοι. Δεν χρειάζεται να επενδύσουμε πραγματικά στον εαυτό μας. Στην αίθουσα, όμως, η παρουσία μας είναι μέρος της εμπειρίας. Υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι γύρω μας, ένας καλλιτέχνης απέναντί μας, ένας κοινός χρόνος.

Το γέλιο ενός θεατή μπορεί να επηρεάσει τον διπλανό του. Η σιωπή ολόκληρης της αίθουσας μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ένας ηθοποιός εκφέρει την επόμενη φράση. Η ενέργεια του κοινού επιστρέφει στη σκηνή και η σκηνή επιστρέφει ξανά στο κοινό.

Κι αυτό, δεν μπορεί να συμβεί μέσα από μια οθόνη με τον ίδιο τρόπο.

Μήπως, τελικά, δεν χρειάζεται να ανταγωνιστούν;

Ενδεχομένως, λοιπόν, το ερώτημα να είναι λάθος. Ίσως να μην χρειάζεται μια παράσταση να ανταγωνιστεί τα social media.

Γιατί κάθε εμπειρία εξυπηρετεί διαφορετικές ανάγκες. Η μία προσφέρει ταχύτητα, ποικιλία και συνεχή ανανέωση. Η άλλη μπορεί να προσφέρει συγκέντρωση, διάρκεια, κοινή παρουσία και ένα συναίσθημα που δεν καταναλώνεται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.

Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση για τις παραστατικές τέχνες σήμερα να μην είναι να γίνουν πιο γρήγορες, πιο εντυπωσιακές ή πιο «εύπεπτες». Ίσως να είναι να υπερασπιστούν τη δική τους διαφορετικότητα και να δημιουργήσουν χώρους όπου δεν χρειάζεται να προσπεράσουμε.

Χώρους όπου μπορούμε να βαρεθούμε λίγο, να περιμένουμε, να συγκεντρωθούμε, να συγκινηθούμε. Χώρους που μας κάνουν να μένουμε.

Γιατί σε έναν κόσμο που μας μαθαίνει διαρκώς να κοιτάμε το επόμενο πράγμα, ίσως το πιο ανατρεπτικό που μπορεί να μας ζητηθεί, να είναι απλά το να είμαστε πραγματικά παρόντες.